Nói
đến Nguyễn Công Hoan trước hết là nói đến một bậc thầy truyện ngắn
trong văn học Việt Nam hiện đại. Thế giới truyện ngắn Nguyễn Công Hoan
đa dạng, phong phú như một "bách khoa thư", một "tấn trò đời" mà đặc
trưng là xã hội phong kiến của thực dân ở Việt Nam nửa đầu thế kỷ 20.
Truyện ngắn Nguyễn Công Hoan có nhiều nét gần vớitruyện cười dân gian,
tiếp thu được truyền thống lạc quan của nhân dân muốn dùng tiếng cười
như một "vũ khí của người mạnh" để tống tiễn cái lạc hậu, cái xấu xa vào
dĩ vãng... Truyện ngắn Nguyễn Công Hoan với đặc điểm của nó đã nâng cao
khả năng nhận thức và khám phá các hiện tượng xã hội phức tạp... Chúng
ta có quyền tự hào về Nguyễn Công Hoan và coi ông là bậc thầy truyện
ngắn... Nguyễn Công Hoan là nhà văn có công khai phá, mở đường cho chủ
nghĩa hiện thực trong văn học Việt Nam thời kỳ hiện đại... Nguyễn Công
Hoan đã đột phá vào những thành trì, khuôn khổ của giáo huấn và tiếp
nhận, tuân theo một chủ nghĩa khách quan lịch sử khi miêu tả hiện thực.
Giới nghiên cứu văn học khi bàn đến sự hình thành chủ nghĩa hiện thực
trong văn học Việt Nam đều nhất trí đánh giá cao vai trò, vị trí của
Nguyễn Công Hoan, người có những tác phẩm được coi là "cổ điển" trong
nền văn học hiện đại."
Có
thể nói Nguyễn Công Hoan là ngọn cờ đầu của văn học hiện thực phê phán
Việt Nam... Nguyễn Công Hoan đến với chủ nghĩa hiện thực bằng văn học
trào phúng. Từ những truyện đầu tiên, ông đã tìm đề tài trong những
người nghèo khổ, cùng khốn của xã hội. Đa số nhân vật phản diện của ông
đều thuộc tầng lớp thượng lưu giàu có và quan lại, cường hào. Toàn những
cảnh xấu xa, bỉ ổi, những chuyện bất công, ngang ngược, những con người
ghê tởm, đáng khinh bỉ. Nguyễn Công Hoan tạo ra những tình huống bất
ngờ, rồi phá lên cười và làm cho người khác cười theo, nhưng ngẫm lại
thật thương tâm đau xót."
Ngoài sáng tác, những bài tiểu luận, phê
bình văn học của ông cũng được đánh giá cao vì có cái nhìn, cách tiếp
cận sắc sảo về các tác giả văn học Việt Nam.
Ông từng có mặt trong Từ điển Bách khoa toàn thư của Liên Xô từ thập niên 1960
Ông
để lại một di sản nghệ thuật với hơn 200 truyện ngắn, gần 30 truyện dài
và nhiều tiểu luận văn học, các tác phẩm chính của ông là:
Kiếp hồng nhan (truyện ngắn, 1923)
Răng con chó của nhà tư sản (truyện ngắn, 1929; đăng Annam tạp chí số 23 năm 1931 với nhan đề Răng con vật nhà tư bản)
Hai thằng khốn nạn (truyện ngắn, 1930)
Thật là phúc (truyện ngắn, 1931)
Người ngựa, ngựa người (truyện ngắn, 1931)
Thế là mợ nó đi tây (truyện ngắn, 1932)
Xin chữ cụ nghè (truyện ngắn, 1932)
Tắt lửa lòng (truyện dài, 1933)
Lá ngọc cành vàng (tiểu thuyết, 1934)
Kép Tư Bền (tập truyện ngắn, 1935)
Cô làm công (tiểu thuyết, 1936)
Oẳn tà roằn (truyện ngắn, 1937)
Vợ (truyện ngắn, 1937)
Bước đường cùng (tiểu thuyết, 1938)
Tinh thần thể dục (truyện ngắn, 1939)
Phành phạch (truyện ngắn, 1939)
Cái thủ lợn (tiểu thuyết, 1939)
Nông dân và địa chủ (truyện ngắn, 1955)
Tranh tối tranh sáng (truyện dài, 1956)
Người cặp rằng hầm xay lúa ở ngục Côn Lôn 1930 (1960)
Hỗn canh hỗn cư (truyện dài, 1961)
Đống rác cũ (tiểu thuyết, 1963)
Ðời viết văn của tôi (hồi ký, 1971)
Tuyển tập Nguyễn Công Hoan (3 tập, Nxb. Văn học, 1983 - 1986)
Năm 1936, truyện dài Tắt lửa lòng của ông đã được Trần Hữu Trang chuyển thể thành vở cải lương nổi tiếng Lan và Điệp.
Mời các bạn thưởng thức các truyện ngắn nổi tiếng của nhà văn Nguyễn Công Hoan tại link:
Tập 1
http://repository.vnu.edu.vn/handle/VNU_123/25473
Tập 2
http://repository.vnu.edu.vn/handle/VNU_123/25500
